ERKƏN ORTA ƏSR TÜRK DİLLİ MƏNBƏLƏRİ

 

  ERKƏN ORTA ƏSR TÜRKDILLI  MƏNBƏLƏRİ

        1. Orxon-Yenisey abidəsi.

       2. Kitabi Dədə Qorqud dastanı mənbə kimi

Ədəbiyyat:

S.Əliyarov. Kitabi-Dedem Korkud kitab olmuşmu? Ankara, 1991.

2.     Y.Mahmudov. Azərbaycan tarixi intibah dörü. 1996.

3.     Источниковедения и история тюркских языков. Казань, 1978.

4.     Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М., Л, 1951;

5.     Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии.  М.,Л, 1959; Енисейская письменность  тюрков. М., 1952.

6.     Кляшьторн С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. М.,Л, 1964.

7.     L.Qumilyov. Qədim türklər. Bakı, 1993.

8.     Rəcəbov Ə. Məmmədov Y. Orxon-Yenisey abidələri. Bakı, 1993.

9.     Şükürlü Ə. Qədim türk yayılı abidələrinin dili. Bakı, 1993.

10. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı, 1988.

11.      Бартольд. Сочинения. Т.V. М., 1969; т.VIII, М., 1973.

12. Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar. Bakı, 1989.

13. N.Orkun. Eski türk yayıtları. İstanbul, 1930, 4 cilddə.

 

Qədim türk Orxon-Yenisey abidələri Mərkəzi Asiyada yaranmış türk xaqanlığı tarixini öyrənmək üçün ilkin və əvəzsiz mənbədir. Bu bütün türk xalqlarının müştərək və ən qədim yazı nümunəsidir.

Qədim türk abidələrinin tədqiqi dünya miqyasında geniş intişar tapsa da, onların əhatə etdiyi tarixi dövr, məhz bu dövrdə yaranan türk xaqanlığının tarixdə oynadığı rol öz elmi həllini zəif tapmışdır.

Əgər L.Qumilyovun yaradıcılıq məhsulu olan “Qədim türklər” monoqrafiyasını qeyd etmiş olsaq, bu da türk qurumunu müstəqil deyil, Mərkəzi Asiyada yerləşən digər dövlətlərin tarixi inkişafı məcrasında və onun ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir.

Bu abidələrlə bağlı Avropa, Türkiyə, Rusiya və Azərbaycanda çoxlu məqalə və monoqrafiyalar yazılmışdır. Lakin problemə tarixilik baxımından deyil, dilçilik baxımından yanaşmışlar. Aparılan tədqiqatlarda abidələr ümumtürk mənbəyi kimi əsaslandırılmamış, bu abidələri başqa xalqlara – ruslara, finlərə və germanlara şamil etmək meylləri də olmuşdur.

Hələ XIII yüzillikdə yaşamış ərəb tarixçisi və səyyahı Əlaəddin Ata Məlik Cüveyni “Tarixi cahanguşa” adlı əsərdə (Dünya fatehinin tarixini 1260-cı ildə yazmışdır) bu abidə haqqında məlumat verdiyini nəzərə alsaq, bu abidənin həmin yüzillikdən elmi aləminə məlum olduğunu söyləmək olar.

O, yazırdı ki, “Ordubalık şəhərinin xarabalıqlarında və saray qapısı qarşısında üstündə yazılar olan yonulmuş daşlar mövcuddur.  Onun əsərində həmin daşlar üzərindəki yazının (qrafiks) təsviri yoxdur. Müəllif heç bir yerdə bu yazının Orxon-Yenisey və yaxud uyğur əlifbası ilə yazılmasına işarə etmir. Lakin güman etmək olar ki, bu daş kitabələr “Orxon-Yenisey yazısı ilə yazıla bilərdi. Bunu nəyə əsasən söyləmək olar?

1. Dunxuan və Turfanda tapılan yazıların demək olar ki, hamısı daş üzərində yazılmışdır. Ordubalıq şəhərinin xarabalıqları Monqolustanın lap mərkəzindədir və türklərin qədim yaşayış məskənləri də burada yerləşirdi.

2. XIX əsrin sonunda Orxon-Yenisey əlifbası ilə yazılmış Orxon kitabələri məhz bu ərazidən tapılmışdır.

Avropalılara Orxon-Yenisey abidələri haqqında ilk məlumatı Niderlandın paytaxtı Amsterdam şəhərinin burqomistri N.Vitzen vermişdir. 1692-ci ildə Sibirə sürgündə olan Vitzen «Şimali və Şərqi Tatarıstan» adlı kitabda bu haqda məlumat verir.

Bir qədər sonra Tobol boyarlarından birinin oğlu S.Remezov I Pyotrun göstərişi ilə 1696-cı ildə 2 xəritə  tərtib etməklə onları 1692-ci ildə nəşr etdirmişdir. Müəllif burada Orxon-Yenisey abidələri haqda dolayısı məlumat verir, onların olduğu yeri göstərir, lakin bu abidələrin özləri haqqında elmi əhəmiyyət daşıyan bir söz demir. Hətta abidələrin yazıldığı işarələrin birinin belə şəklini təqdim etmirdi.

Orxon-Yenisey daş kitabələrinin elm üçün kəşf edilməsi İ.Fon Stralenberq və D.Misserşmidtin adları ilə bağlıdır. 1709-cu ildə Poltava döyüşündə əsir düşən 13 il Sibirdə sürgündü qalan 1722-ci ildə azad edilərək Stokholma qayıdan Stralenberq 2 elmi əsər yazaraq (Avropa və Asiyanın Şimal və Şərq hissəsi) 1730-cu ildə alman dilində nəşr etmişdir. O, elm aləmində ilk dəfə olaraq  bir neçə run yazısı haqqında məlumat verir və german runikasına oxşadığına görə türk yazı işarələrini «run yazısı» adlandırmışdır.

D.Misserşmidt 1720-1727-ci illər arasında Sibirə göndərilən ekspedisiyanın başında durur. 1721-ci ildə  III Uybat abidəsi adlanan abidəni kəşf edir.

Həm Misirşmidtin, həm də Sibirin general qubernatoru Yakobinin tapdıqları Yenisey abidələri 1773-cü ildə P.Pallasın çap etdirdiyi kistaba daxil edilir. Bu kitaba daxil edilən yazı surətləri Orxon-Yenisey abidələrinin öyrənilməsi tarixində ikinci nəşr kimi diqqəti cəlb edir.

«Qədim türk daş kitabələrin» öyrənilməsində yeni mərhələ Q. Spasskinin adı ilə bağlıdır. O, 1818-ci ildə «Sibirskiy vestnik» jurnalında 2 Yenisey abidəsinin surətini nəşr etdirir. Onun «Sibirin qədimlikləri» adlı məqaləsi 1822-ci ildə akademik F.Kruq tərəfindən «Sibirin yazılı abidələri» adı altında latın dilinə tərcümə edilir.

Bundan sonra Avropa alimlərindən – A.Remüze, V.Humboldt, Rommel, Y.Klaprot bu müəmmalı yazılarla maraqlanmağa başlayır və abidənin milli mənsubiyyəti haqqında məsələ qaldırır.

XIX əsrin II yarısında Gültiqin Bilgə xaqan abidələrinin N.Yadrintsev tərəfindən kəşfi və 1893-cü ildə V.Tomsen tərəfindən yazıların oxunmasına «açar» tapılması ilə adı çəkilən problemin tam şəkildə  öyrənilməsinin bünövrəsi qoyulur.

V.Tomsen 1924-cü ildə bu işinə demək olar ki, yekun vurur və «Monqolustandakı qədim türk yazılı abidələri» adlı əsərini nəşr etdirir.

Bu dövr tədqiqatçıları – V.Bartod, Q.Vambere, V.Vasilyev, Q.Qobelents, İ.Markvart, Nəcib Asim, abidənin ayrı-ayrı hissələrini araşdırmış və problemi geniş şəkildə təqdim etmişlər.

V.Bartold qədim türk qəbilələri tarixi haqqında geniş konsepsiya hazırlamış, V.Banq isə «Göytürk» terminini ilk dəfə işlətmişdir.

XIX əsrin I yarısında bu yazılı abidələrin araşdırılmasında bir durğunluq nəzərə çarpır. XX əsrinr II rübündə abədələrin nisbətən hərtərəfli təhlilinə başlanılır. Bunun bir mənbə tarixi,  türkoloji mətnşünaslıq mövqeyindən araşdırılmasında S.Malov və H.N.Orkunun böyük xidməti olmuşdur. Orxon-Yenisey abidələrinin öyrənilməsində yeni məktəb açmışlar. Abidələrin təhlili, onların tərcüməsi Transkripsiyaların müqayisəsi, mənbədəki hadisələrin xarakterizə olunması və s.

Sonrakı dövrlərdə A.Bernştam ilk dəfə olaraq, VI-VIII əsrlər Orxon-Yenisey türklərinin sosial-siyasi quruluşunu açıqlamış, S.Klyaştorn orta Asiya tarixinin öyrənilməsində bunun bir mənbə rolu oynadığı vurğulamışdır.

Tədqiqatçıların diqqətini cəlb edən məsələlərdən biri də Orxon-Yenisey əlifbasının mənşəyi məsələsidir. Bu bir çox mübahisələrə səbəb olmuşdur. Bu sahədə 2 konsepsiya özünü göstərir.

1) Orxon-Yenisey əlifbasının damğalardan əmələ gəlməsi konsepsiyası (bunu hələ 1859-cu ildə A.Şifner söyləmişdir). XX əsrdə bu fikri  ən çox dəstəkləyən L.Kzlasov olmuşdur.

2) Kononov qədim türk «run əlifbasının öz əsasına görə arami mənşəli hərfi yazıya daxil olduğu fikrini əsaslandırmışdır.

Bu məsələyə N.Piqulevskayanın da əsərində toxunulmuş və müəllif VI əsrin ortalarında Suriya xronikasının tərtibçisi Zaxari Mitilenskiyə (Zaxariya Ritor) əsaslanaraq «daha çox əvvəl hunların öz dilində yazılaraq meydana gəldi» fikrini açıqlamağa çalışmışdır. Türk qəbilələrinin yazıya  malik olması faktına başqa mənbələrdə də rast gəlirik. Yalnız bu yazıların məhz Orxon-Yenisey əlifbası ilə və ya bu yazı işarələri ilə yazılmasına toxunulmur. Bu elm aləmində müəyyənləşsəydi, yəqin ki, Orxon-Yenisey yazısına qədər Göytürk əlifbasının olduğunu müəyyən etmək olardı. Həm Suriya, həm Çin səlnamələri türklərin yazıya malik olmasını təsdiqləyir, bunun isə Orxon-Yenisey əlifbası ilə yazılan yazı olduğunu əsaslandırmır.

XX əsrin II yarısında abidələrin öyrənilməsinin yüksəlişi dövrü kimi diqqəti cəlb edir.

Klyaştorn, Batmanov, Şerbak, Nasilov, Kondratyev abidələri linqvistik, Amanjalov, İslamov, Aydarov, Vasilyev, Stebleva abidələrin ayrı-ayrı məsələlərini, Avropa tədqiqatçılarından Klouson, Aalto, Bazen, Türkiyədə H.Orkun, Əhməd Cəfəroğlu, Məhərrəm Ergin, Tələt Tekin, Şinasi Tekin abidələrə hərtərəfli yanaşmış və onları tarixi baxımdan tədqiq etmişlər.

Azərbaycanda, Ə.Rəcəbov, Y.Məmmədov, M.Məmmədova xüsusi xidmət göstərmişlər.

Orxon-Yenisey əlifbası ilə ağac üzərində yazılmış yeganə nüsxə olan «Talas çubuğu» 1931-ci ildə kəşf edilmişdir.

Bu daş kitabələri Türk xaqanlığının orta əsrlər tarixinin, həmin xaqanlığın daxili, xarici siyasətini, hərbi-siyasi bölgü prinsipini, Tibet, Çin, Bizans, İran və s. dövlətlərlə əlaqələri özündə təcəssüm etdirən qiymətli bir qaynaq olmaq etibarilə bu gün də aktualdır.

2. Kitabi-Dədə Qorqud (əsas mətn: Kitabi-Dədə Qorqud ala lisani taifeyi oğuzan adlanır).

Türkdilli xalqların müştərək yazılı abidəsi olan «Kitiabi-Dədə Qorqud» dastanı Azərbaycanın tarixi coğrafiyası, ictimai-iqtisadi və sosial həyatını öyrənmək üçün çox dəyərlidir.

200 ildən çox bir vaxtdır ki, bu dastanın ana qaynağın tədqiqinə başlanmış və bu günə kimi davam etməkdədir.

Orta əsrlər dövründən bu abidəyə maraq olmuş və hələ XIII-XIV əsr müəllifləri bu haqda müəyyən fikirlər mülahizələr yürütmüşlər. Orta əsr səlnaməçi Əbülqazi xan Xivəli «Şəcəreyi tərəkamə» və Rəşidəddin «Came ət-Təvarix»  adlı əsərlərdə bu haqda məlumat vermişlər. Belə, fikir də var ki, bu dastanın ilk əlyazması XII əsr tarixçisi Əbu Bəkr ibn Dəvadariyə məxsusdur (bu orijinal deyil,  ərəbcəyə tərcümədir). O, bunu islamın ilk  çağlarına aid qaynaq hesab edir. 

Kitabi-Dədə Qorqud dastanını ilk dəfə XVIII əsrin sonlarında ərəbşünaslıq üzrə mütəxəssis Yakob Reysne Drezdendə aşkar edib və bu əlyazmanın ərəb əlifbası ilə yazılması alimi çaşdırıb. Bunu ilk dəfə kataloqa daxil edən alim Yakob Reysne olmuşdur. XIX əsrin əvvəllərində alman alimi ərəbşünas Fleyşer bu əlyazmanı ərəb əlyazması hesab edərək bunu XVI əsr ərəb əlyazması sırasına daxil edir.

Kitabi-Dədə Qorqud dastanın elm aləmində yayılması Alman alimi Fridrix fon Ditsə aiddir. O, Prussiyanın Türkiyədəki səfəri idi və 1815-ci ildə O.Drezden kitabxanasında olarkən «Basatın təpəgözü öldürməsi boyunu alman dilinə tərcümə edib çap etdirmişdir(8 –ci boy).

1857-ci ildə digər alman şərqşünası Vilhelm Qrim bu boyu «Odisseyin nağıl səciyyəli təpəgözün kor edilməsi  süjetini öz xülasəsinə daxil edir.

Ümumiyyətlə, Dastan 2 nüsxədən ibarətdir:

1) Drezden nüsxəsi (154 səhifə) – 12 boy (Azərbaycan dilində müəyyən edilmişdir)

2) Vatikan nüsxəsi (109 səhifə) – 6 boydan ibarətdir və XVI əsr türkcəsində yazılmış dildə qələmə alınmışdır. Digər alman şərqşünası Teodor Neldekenin böyük xidməti var. Neldeke bu boyları tam başa çatdıra bilmədiyindən onu Almaniyada təhsil alan tələbəsi Bartolde verir və o, 4 boyu rus dilinə çevirir. O, «Tureçkiy epos i Kavkaz» adlı məqaləsində dastanın məzmununu aça bilmişdir.

O, «Kniqa moeqo deda Korkuda» adlı məqalədə bunu türkmənlərə aid edir və belə bir fikr gətirməsində səbəb əsərin sərlövhəsindəki «oğuz» sözü  olmuşdur. O, türkmənləri əvvəllər oğuz adlandırdığını qeyd etdiyindən bu fikri müdafiə etmişdir. Hadisələrin Qafqazda cərəyan etməsi və dastanın Qafqaz türkmənlərinə aid olması fikrinə gəlib çıxır.

Mütəxəssislərin fikrincə Drezden nüsxəsi daha qədimdir.

V. Bartold dastanın 4 boyunu rus dilinə çevirib kommentari (şərh) verməklə çapa hazırlamışdır. Lakin Dastanın Bartold variantı onun ölümündən sonra işıq üzü gördü.

A.Yakubovski «Qorqud kitabı» və onun erkən orta əsr türkmən cəmiyyətinin öyrənilməsində rolu məqaləsində bu eposun XV əsrdə Azərbaycanda yazıldığını göstərilir. Müəllif bunun daha qədim zamanlardan yarandığını və həm də oğuzların hələ islamı qəbul etmədiyi dövrə şamil edildiyini təsdiq etmək istəyir.

Üçüncü məqalə V.Jirmunskinin «Oğuz qəhrəmanlıq» eposu və «Qorqudun kitabı» adlanır. Jirmunski bəzi boyların V-VI əsrlərdə meydana gəldiyini və əsas IX-X əsrlərdə meydana gəldiyini XV əsrdə isə yenidən işləndiyini qeyd edir. O, mövcud türk dastanlarının müqayisəli təhlilini verir.

Vatikan nüsxəsini 1952-ci ildə Ettori Possi üzə çıxarıb nəşr etmişdir. Onun fikrincə Vatikan nüsxəsi daha düzgündür və bunu çox savadlı şəxs yazmışdır.

Alman şərqşünası İohan Hayn oğuzların hələ Orxon  yazılarından məlum olması, islam dövləti ilə əlaqəyə girmələri haqqında danışır.

«Dədə Qorqud» dastanı son zamanlar dünya şərqşünaslığının diqqət mərkəzində olmuş və 70-ci illərdə ABŞ-Texas universitetində (1973); London 1974-cü ildə nəşr edilmişdir. 1973-cü il nəşrində türk alimi Faruk Sumər istifadə etmişdir. Əhməd Uysal, Varren Valker (ingilis dili müəllimi) tərcümə edərək bu dastanı IX-XI əslərdə meydana çıxdığını söyləmişlər.

Tədqiqatçılar:

1) Hadisələrin real tarixi olduğunu; 2) Qorqudun tarixi şəxsiyyət olduğunu; 3) 3 nüsxənin xüsusilə, bəziləri Drezdeni əsas, bəziləri  Vatikanı əsas hesab etmiş və Berlin nüsxəsinin Drezdendən köçürmə olduğunu qeyd etmişlər. Oğuzların dövlət quruluşu (İç və Daş oğuz) Ümumi rəhbər – başbilənləri – Bayandur xan ,Salur Qazan və s. Boyların bir şəxs (ozan) tərəfindən yaradılmadığı qeyd edilir.

Dədə Qorqudu diplomat kimi qeyd etmişlər.

Türkiyədə 1916-cı ildən tədqiqatlar aparan Kilisli müəllim Rüfətin «Kitabi-Dədə Qorqud ala lisan-i oğuzan» adı ilə nəşr etdirmişdir. (Ərəb əlifbası ilə əsasən Berlin nüsxəsi əsasında) 1938-ci ildə Orxon Şaiq Gökyay Drezden və Berlin nüsxələrini tutuşdurmuşdur. Məhərrəm Ergin üç nüsxədən də istifadə etmişdir. Orxon Şaiq Gökyayı tənqid etmişdir.

M.Ergin Vatikan nüsxəsini Drezdendən köçürmə hesab edir.

M.Ergin dastanın Azərbaycan dilində yazıldığını və azərbaycanlılara aid olduğunu qeyd etmişdir.

O.Şaiq XV əsrdə hələ Azərbaycan dilinin olmadığını qeyd edirdi. Digər türk tədqiqatçılarından Adnan Binyazar Suat Nizarçı və Köprülüzadə olmuşdur.

Fransız alimi R.Mirabile  də tərcümə və nəşr etdirmişdir. O, oğuzlar haqqında çox orijinal fikirlər irəli sürür. Onun həqiqətən Azərbaycanda yarandığını və azəri türkcəsində  yazıldığını söyləyir.

R.Mirabile dastanı sırf tarixi bir əsər hesab etməsə də, onun hər bir boyunda oğuzların həyatı ilə bağlı müəyyən xronoloji ardıcıllıq olduğunu yazır. O, dastanı Avropa mənşəli dastanlarla müqayisə edir, onların oxşar cəhətlərini  göstərir.

Respublikamızda bu möcüzəli abidəyə XX əsrin 30-cu illərindən diqqət yetirilməyə başlanılmışdır. Dastana ilk öncə diqqət verən A.Musaxanlı, İ.Hikmət, Ə.Abid, 30-cu illərdən etibarən Həmid Araslı, Əzəl Dəmirçizadə, Əli Sultanlı, Məhəmməd Həsən Təhmasib diqqət yetirmişlər.

Əsrin 70-ci illərinə qədər bu abidə respublikamızda ədəbiyyatşünaslıq dilçilik və xalq yaradıcılıq nümunəsi kimi tədqiq edilmişdir.

Bu abidə Azərbaycan tarixinin qaynağı kimi diqqətdən kənarda  qalmışdır.

70-ci illərdən filoloqlardan Mirəli Seyidov, Ş.Cəmşidov, T.Hacıyev bu dastana  tarixi mənbə kimi baxmış və onu tədqiq etmişlər. Bundan sonra tarixçilərin diqqətini cəlb etmiş və xüsusilə bu dastanla bağlı S.Əliyarov və Y.Mahmudovun xidmətləri olmuşdur. S.Əliyarov bunu Azərbaycan ədəbiyyatının şah əsəri olan ana qaynaq kimi xarakterizə etmiş və bunu ibtidai icma quruluşunun dağıldığı və hərbi demokratiya institutlarının yaşadığı zamanlara gedib çıxdığını söyləmişdir. S.Əliyarov yunanların uzaq keçmişini Odisseyada, avropalıların tarixinin Roland dastanlarında əks olunduğundan oğuz türklərinin uzaq keçmişinin Kitabi-Dədə Qorqudsuz mümkün olmadığını deyir.

4 məsələ ətrafında bu günə kimi tədqiqatçılar arasında fikir ayrılığı var: dastanın yazıya alınması tarixi; dastanın hansı xalqa məxsus olması; abidənin türkdilli xalqların müştərək abidəsi olması; Qorqud atanın kimliyi məsələləri haqqında.

Sovet tarixçilərindən A.Yaqubovski, Jirmunskinin dastan haqqında məlumatları belədir: Jirmunski IX-X əsrlərdə meydana çıxdığını – XV əsrdə yenidən ədəbi cəhətdən hazırlandığını qeyd edir.

Ə.Dəmirçizadə VIII-IX əsrlərdə yarandığını IX-XII əsrlər yazıya alındığını qeyd edir. H.Araslı XI-XII əsrlərə aid olduğunu, XV-XVI üzünün köçürüldüyünü, Təhmasib XII əsrə qədərki Azərbaycanın ictimai vəziyyətini əks etdirdiyini, Y.Mahmudov, S.Əliyarlı isə onu VII-IX əsrlərə deyil, daha əvvəllərə aid edir.

Samət Əlizadə, Fərhad Zeynalovun deyimlərinə əsasən – əlyazmada oğuzlar dönə-dönə müsəlman adlandırılsalar da oğuz cəmiyyətində hələ islam qayda qanunları yox idi:

1) oğuzlar hələ ruhani xidmətini bilmirdilər (azan verməklə  bağlı «uzun saqqallı bir tat ərən banladı».

2) onlara igidlik göstərdikdən sonra ad verirdilərsə, 15 yaşında müsəlmanlarda isə doğulan kimi ad verilirdi.

3) Tanrı kəlməsi 73 dəfə, Allah 54 dəfə işlənmişdir.

4) oğuz qadınları yaşmaq nə olduğunu bilmirdilər, İslamda isə əksinə,

5) oğuzlar bir qadınla ailə qurub, ona sadiq qalırdılarsa, İslamda isə çoxarvadlılıq mövcud idi.

6) oğuzlar ağ üzümdən çəkilmiş şərab içirdilər, İslamda bu qadağan idi.

Beləliklə, Y.Mahmudov və S.Əliyarovun deyimləri ilə razılaşmaq olar. Bu həqiqətən də Azərbaycan xalqının ilk orta əsrlər dövrünün ana qaynağı hesab edilə bilər.

Bu dastan VI-VII yüzillikdə yazıya alınmış və sonralar VIII-IX əsrlərə də fars (pəhləvi) və ərəb dillərinə «Oğuznamə» adı ilə çevrilmişdir. Halbuki Manas, Alpamış, Koroğlu, Sasunu David kimi dastanlar XIX-XX yüzilliklərdə  yazıya alınmışdır.

Qorqudun tarixi şəxsiyyət olduğu haqda maraqlı fikirləri var.

Rəşidəddin Dədə Qorqudu Məhəmməd Peyğəmbərin dövründə yaşayan müdrik bir şəxs kimi yad edır.  Onun 295 il ömür sürməsini qeyd edir. Alman alimi Adam Oleari Dərbənddə olarkən yaşlı bir dərbəndlidən eşitdiyi rəvayətdə onun Məhəmməd Peyğəmbərlə dost olduğunu qeyd edir.

Qorqud atanın 24 oğuz qəbilələri sayında ən güclü və ən çox mütəşəkkil tayfalardan biri olan Bayat elinə mənsub olduğu da qeyd edilir.

Kitabi Dədə Qorqud dastanının çoxsaylı  nəşrləri  olmuşdur.

1916 – Gilisli müəllim Rüfət; 1938 – Orxan Şaiq Gökyay;

1938 – Bakıda; 1950 – Həmid Araslı Məhəmmədhüseyn Təhmasib; Bakıda; 1950 – M.Ergin; Türkiyədə; 1962 – yenidən H.Araslı; Bakıda

1973 – Orxan Şaiq Gökyay; Türkiyədə; 1973 – ABŞ-da; 1974 – Londonda; 1974 – Cofrey Lyuns; ABŞ-da; 1977 – Şamil Cəmşidov. 1980-ci ildə uşaqlar üçün sadə dildə nəşr olunmuş 1988-ci ildə yenidən nəşri həyata keçirmiş və 1998-ci ildə H.Əliyevin Kitabi Dədə Qorqud dastanının 1300 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında fərmandan sonra 2000-ci ilin aprelində qeyd edilərək BDU-nun dastanla bağlı məqalələr toplusu nəşr edilmişdir.

Hazırda ən mükəmməl nəşrlər O.Gökyay, H.Araslı və M.Erginin nəşrləri hesab edilir.

Mətnin əsli:

4.     Dirsə xan oğlu Buğac xan boyın bəyan edər, xanım hey.

2. Samur Qazanın evi yağmalandığı boyın bəyan edər.

3. Qambörənin oğlu Bamsı Beyrək boyın bəyan edən, xanım hey.

4. Qazan bəy oğlu Uruz bəyin, tutsaq olduğu boyın bəyan edər, xanım hey.

5. Duxa Qoca oğlu Dəli Domrul boyın bəyan edər xanım hey

6. Qanlı Qoca oğlu Qanturalı boyını bəyan edər xanım hey-hey

7. Qazılıq Qoca oğlu Yegnək boyın bəyan edər, xanım hey

8. Basat Dəpəgözü öldürdüyü boyu bəyan edər, xanım hey

9. Bəkil oğlu Əmranın boyını bəyan edər

10. Usun qoca oğlı Səkrək boyın bəyan edər

11. Salur Qazan tutsaq olub oğlı Uruz çıqardığı boyu bəyan edər

12. İç Oğuza Qaş Oğuz asi olub, Beyrək öldürdüyü boyı bəyan edər.

Belləliklə ,qədim türkdilli xalqların dini-mifoloji,sosial-iqtisadi və mədəni həyatının öyrənilməsində və eləcə də erkən orta əsrlər tarixinin bərpası baxımından  bu mənbələr əvəzolunmazdır.