Azərbaycan televiziyasında mədəni-maarif işinin təşkili.

 

XX əsrin 50-ci illərindən özünün təşəkkülünü tapan televiziya birmənalı şəkildə kütləvi informasiya vasitəsi kimi təqdim olunsa da, zaman axarında onun mədəniyyət prosesində yeri və əhəmiyyəti, incəsənət əsərlərinin təbliğatçısı, təqdimatçısı çıxış etməsi və ən əsası audiovizual sənət növü kimi özünün bədii əsaslarını, estetik konsepsiyasını təyin etməklə həm də incəsənətin bir növü kimi çıxış etməyə başladı. Tanınmış kinoşünas S.Freylix televiziyanın da kino kimi əvvəl informasiya vasitəsi adlandırıldığını, lakin televiziyanın da kinematoqraf kimi tədricən özünün bədii dilini müəyyən etdiyini qeyd edərək «Artıq kütləvi inofrmasiya vasitəsi kimi TV-nin tərkibində və onun texniki bazası əsasında televiziya sənəti fenomeni biçimlənir» (С.Фрейлих. Теория кино: от Ейзенштейна до Тарковского. Москва. 2002) fikri ilə bu prosesi düzgün dəyərələndirmiş olur. Deməli, incəsənətin bir növü kimi özünün yaradıcı yolunu, dilini müəyyən edən televiziyanın üzərinə düşən mədəni-maarif funksiyasının icrası təkcə bədii əsər nümunələrinin ekran vasitəsi ilə təqdimatı deyil, özünün yaradıcı bazasında lentə alınan sənət əhəmiyyəti daşıyan audiovizual əsərlərin istehsalı ilə yerinə yetirməsi üzərində qurulmalıdır. Dünya TV praktikası və bu xüsusda Azərbaycan televiziyasının keçdiyi yaradıcı yola nəzər yetirdikdə mədəni həyatda hadisəyə çevrilən və mədəni-maarif işinin yerinə yetirilməsinə xidmət edən ekran nümunələrini göstərə bilərik. Bədii, elmi-kütləvi və sənədli filmlər, verilişlər tamaşaçıların maarifləndirilməsində, onların mənəvi tərbiyəsində özünün böyük yerini tutmuşdur.

         Azərbaycan teleməkanında böyük tarixi ənənələr bu gün də davam etdirilir desək, yanılmarıq. İstər dövlət televiziyasında, istər kommersiya kanallarında tamaşaçıların mədəni maariflənməsi işinə xidmət edəcək ekran nümunələri yaranır. Doğrudur, onların hər biri özünün sənətkarlıq kamilliyi, yenilikçi axtarışları ilə seçilməsə də, bu sırada təqdirə layiq işləri də qeyd etmək yerinə düşərdi. Tarixi, mədəni, siyasi, həmçinin sosial maarifçilik işini özündə birləşdirən bu cür işlər teleməkanımzda yeni yaradıcı yolun müəyyən olunmasında böyük yer alır. AzTV-nin «Sabah» YB-da istehsal olunan «Fatehlərin divanı», «Nigarançılıq» (rejissor Ramiz Həsənoğlu) teletamaşaları, «Azərbaycantelefilm»də istehsal olunan «Odlu məmləkət» (rejissor Nazim Rza), ANS-in «Əsirlər və sirlər» (müəllif Gülşən Əliyeva), Lider TV nin «Azərbaycan» redaksiyasının filmləri, həmçinin «Proyekt 66» proqramı, SpaceTVnin «Azərbaycan xanlıqları» telelayihəsi (müəllif Mehriban Ələkbərzadə) və «SOY production»un «Qırmızı xətt» silsəiləsindən olan filmləri çağdaş teleməkanda ölkənin tarixini, mədəni irsini təbliğ edən, sosial, siyasi maarifçiliyi həyata keçirən ekran nümunələri kimi qeyd oluna bilər.

         Mədəni-maarif müəssisələrinin işinin zəiflədiyi, ictimai həyatda başlıca yerini itirdiyi bir dönəmdə televiziyalar tamaşaçıların maariflənməsi, onların mədəni-intellektual səviyyəlrinin artırılması işində özünün kütləviliyindən, əhatə dairəsindən, təsir imkanından səmərəli istifadə etməsi bir ictimai tələb kimi ortaya çıxır. Burada bir mühüm amil də TV-nin kütləvi tamaşaçıya eyni vaxtda təsir etmə, onun zövqünü, dünyagörüşünü formalaşdırma işidir ki, bu da digər mədəni-maarif müəssisələrinin imkan xaricindədir. Demokratik cəmiyyət üçün tamaşaçını maarifləndirmə işi televiziya üçün əsas və vacib sahə olaraq qalmaqdadır. «Televiziya maarifləndirə də bilər, kütləşdirə də» (С.Фрейлих. Теория кино: от Ейзенштейна до Тарковского. Москва. 2002)  fikri TV –nin real gücünü və təsir imkanını göstərməklə bərabər, üzərinə düşən ictimai vəzifənin cəmiyyət üçün əhəmiyyətliliyini göstərir.

         Dünyada gedən proseslərə, yaradıcı axtarışlara baxmaq imkanı qazanan ölkə tamaşaçısı peyk antenası vasitəsi ilə sənətkarlıq cəhətdən kamil, yüksək səviyyəli proqramları, televiziya verilişi və filmlərinin yaradıcı gücünü duyduqdan sonra ölkə kanallarında da bu cür səviyyəli ekran nümunələrini görmək arzusunda olur. Postmodernist düşüncə tərzi epoxasında tamaşaçıya köhnədən qalma forma və üslubla yanaşmaq, onun maariflənməsi üçün artıq sıradan çıxan metodlarla filmlər, verilişlər yayımlamaq uğursuz addım kimi effekt vermədəyi faktınının sübuta ehtiyacı yoxdur. Yalnız bədii cəhətdən kamil, televiziyanın əsas dili olan görüntü kamilliyi, müasir metod və texnologiyalardan bəhrələnərək yaranan audiovizual sənət növü tamaşaçını baxmağa həvəsləndirə, ona əsas ideyanın bədii dillə çatdırılmasına imkan verə bilər. Hansı ideya yükünü daşımasından asılı olmayaraq ekran əsəri yalnız bədii cəhətdən kamil olunca lazımi effektini verə bilər.

         Azərbaycan teleməkanında özünün yaradıcı yenilikləri, axtarışları ilə zəngin olan mədəni-maariflənmə işində SOY productionun «Qırmızı xətt» layihəsinin əhəmiyyətini xüsusi ilə qeyd etmək gərəkdir. Qarışısında mədəni, sosial, ictimai problemlərin araşdırılması, tarixi gerçəklikləri tamaşaçı üçün yeni olan faktlarla zəngin bir tərzdə təqdimatı kimi vəzifələr qoyan «Qırmızı xətt» silsiləsi özünün dramaturji strukturuna və formasına görə televiziya verilişinin poetikasına yaxın olsa da, burada film elementlərindən məharətlə istifadə olunması ona yeni, fərqli bir biçim təqdim etmiş olur. Janr tələblərindən düzgün tərzdə imtina edərək, sərhədləri pozaraq yeni ifadə vasitəsi ilə tamaşaçıyla ünsiyyətə girmək, əhəmiyyət daşıyan inofrmasityanın yeni bir tərzdə təqdimatına nail olmaq rejissor Səyavuş Hüseynlinin başlıca sənətkar qayəsinə çevrilib. Rejissor mövcud formalardan bəhrələnərək onların simbiozunu yaratmaqla tamaşaçıya gündəlik həyat ritminə yaxın bir ritmdə problemi, reallığı, həqiqəti qabarıq tərzdə təqdim edərək, onun altından xətt çəkir. Lakin rejissorun bunu sadəcə xətt çəkmək üçün etmədiyi, problemə dərindən yanaşdığı, onu da vətəndaş kimi narahat edən məqamların həlli yollarını axtarmaq cəhdi ilə çıxış etdiyi silsilənin hər filmində bariz nümunəsini tapır. Rejissor silsilələri təqlim etməklə əslində bütöv halda Azərbaycan gerçəkliyinin tam mənzərəsini yaratmağa çalışır. «Təhlükəli nikah» filmində problem kimi qohum nikahının fəsadları qoyulursa, «Qara daşların əfsanəsi»ndə problem vaxtı ilə mifə çevrilən dəniz şəhərinin bir günü axarında ideoloji miflərin öldüyü, atıldığı problemi tamaşaçıya çatdırılır. Mövzu müxtəlifliyinə rejissor yaradıcı axtarışlarla yanaşaraq, onun bədii dilini də çeşidli edə bilir.

         «Saray sakinləri» (1999) filmində Saray qəsəbəsində zehni cəhətdən qüsurlu uşaqların real həyatı və arzuları axarında qayğı, diqqət həsrəti özünün bədii tərzdə təqdimatını tapa bilir. Filmin dramaturji həllində xronoloji ardıcıllıqla uşaq evinə daxil olaraq oradan çıxana qədər uzanan məsafə üzərində qurulmaqla özünün toqquşmasını validyenini gözləyən qızın ağlamasında tapması filmin məzmun yükünü zəngin edir, hadisəlilik prinsipini qoruyur. Rejissor ümumi tempo-ritmində dinamika dəyişgənliyi ifadə vasitələri ilə təqdim etməklə əslində bu ziddiyyəti yetişdirir- sakit axarlı adi bir gün, hər şey olduğu kimi gedir, uşaqlar sanki xoşbəxt görünür və birdən onların həyatında iz buraxan əsas məqam açılır. Məhz qayğı, valideyin həsrəti və illərlə övladına baş çəkməyən valideynin xəyali obrazı ziddiyyətin kökündə durur. Filmdə validyenin axtarılıb tapılaraq onun ittihamının, özünün müdafiə durması ilə problem şərti həllinə nail olmaq cəhdinin olmaması olduqca uğurlu bir hadisə kimi dəyərləndirilə bilər. Hər şey o məkanda başlayır və elə onun divarları arasında da bitir. Montajda videoeffektlərdən, keçidlərin mənalı alınması üçün tapıntılardan istifadə edən rejissor publistikanı televiziya dilinə çevirərək kadr arxası monoloqla deyil, bitkin görüntü ilə «danışır». problemin gücünü, mahiyyətini, dramaturji ziddiyyət və onun sakit finalını göstərir. Sözsüz ki, bu qədər bədii cəhətdən zəngin, görüntü kamilliyi ilə seçilən filmin tamaşaçı bilincinə müsbət təsiri danılmazdır. Tamaşaçı problemdən agah olur, onu görür, yaşayır və özünə lazım olan nəticəni çıxara bilir. Çünki film pedaqoq rolunu oynayaraq tamaşaçıya dərs keçməkdən çox uzaqda duraraq, düşünməyə imkan verərək, nəticənin özü tərəfindən çıxarlmasına imkan yaradır.

         «Qırmızı xətt» silsiləsindən «Dilənçi peşəsi» (1999) filmində isə Səyavuş Hüseynli rejissor kimi fərqli bir mövzunu araşdırır-dilənçilik peşəsi. Bədii ifadə vasitələrindən istifadə edən rejissor filmini şəhərdə maşınların qarşısını kəsib pul istəyən dilənçilərlə başlayır, sonra A.Puşkinin «Qaraçılar» poemasından gətirilən sitatla qaraçı köçü içərisində arabada gedən aparıcnın görüntüsü və dilənçlik peşəsi ilə məşğul olan qaraçıların ölkəmizə gəlməsindən söz açılır. Onların Ağdaş məskunlaşmaları, evləri və ailələri göstərilir, tamaşaçı üçün müasir qaraçı obrazı yaradılır. Bunlan dilənçiliyi eyib sayan, əməklə məşğul olan insanlardır. Rejissor məharətlə təmizlik barədə şer deyən uşaqdan şəhərdə dilənçilik edən uşağa keçid verməklə əslində ziddiyyəti iki cür həyat tərzi keçirən qaraçıların öz üzərinə atır. Oturaq həyat tərzi keçirənlər şəhərdəkiləri qınayır, şəhərdəkilər də müxtəlif problemlərdən danışaraq özlərinə haqq qazandırmaqla dilənçiliyn peşə olduğunu göstərmiş olurlar. Rejissor burada da nəticə çıxarmır, gerçəkliyi göstərir və epiloqda ehtiyac içində yaşayan qocaların dilənməyini göstərməklə bu iki zümrə arasında fərqi açıqlamaqla peşə ilə ehtiyacın fərqini üzə çıxararaq tamaşaçının düzgün istiqamətə yönəlməsinə yardım edir. Səyavuş Hüseynli problemin mahiyyətinə vararaq onu portret təsvir kimi deyil gerçəkliklər arasında olan ziddiyyətin üzə çıxarlıması şəklində təqdim edir. Rejissorun poetikasına xas olan dinamika dəyişgənliyi, estetik biçim tərzi filmin ritimini artırmaqla, onun görüntü həllini zəngin etməklə yaradıcı cəhətdən kamil bir əsərin meydana gəlməsinə imkan verir. Filmdə üslub və forma xüsusiyyətləri janr əlvanlığı axarında qorunmaqla onun ideya-məzmunu ilə üzvi vəhdət şəklində təcəssüm olunur ki, bu da mövzu həllinin bədii gücünü əks etdirən mühüm amildir.

         Rejissorun «Bakı binaları» (2000) filmində isə albom janrının fəndləri özünü bariz şəkildə göstərir. Səyavuş Hüseynli memarlıq cəhətdən sənət incisi olan Bakı binalarınının obrazını yaratmağa çalışır. Binların görüntüsü, memarlıq üslubunun başlıca cəhətləri, tarixi barədə məlumat maraqlı operator işinin köməyi ilə bəzən gündəlik qayğılarımızda nəzərdən qaçırtdığımız inciləri göstərməklə çatdırılır. Lakin rejissor burada da bədii elementlərə-səhnələşdirmələ əl ataraq əsrin əvvəlində özünün inkişafını yaşayan Bakının ruhunu, həyat tərzini göstərməyə çalışır. Aparıcının nitqi ilə A.Nağıyevin pul qəbzinə gözünü yumaraq imza atması səhnəsində zaman məfhumunu aradan götürməyə çalışan rejissor, dünənə-binaların tikildiyi günlərə bir xəyali körpü yaratmaqla həm də informasiyanın çatdırılması üçün təkcə yorucu bina kadrları və ya arxiv materiaları ilə kifayətlənməyərək dinamika, bədii elementlə zənginlik yaratmağı bacarır. Binaların üzərində olan naxışlardan keçid elementi kimi istifadə edən rejissor, aparıcını o dövrə aid geyimdə eyvanda oturaraq danışdığı əhvalatı özü tərəfindən ifa olunmasını bir yaradıcı fənd kimi uğurla həyata keçirir və filmin ümumi üslub cəhətlərinə uyğun tərzdə yenə zaman dəyişimini göstərmiş olur. keçidlərin formaca yeni, görünüşçə maraqlı bir tərzdə icra edilməsi filmin ümumi dinamikasını artırmaqla ona baxımlılıq verir. Rejissorun mizankadrları kifayət qədər tempo-ritmə uyğun, ifadəli və ideya-mövzunun uğurlu yozumu ilə vəhdət şəklində verməsi onun yaradıcı uğuru sayıla bilir. Səyavuş Hüseynli açıq havada olan muzeyin incəliyini, ecazkarlığını duyur, tamaşaçıya zövq almağa imkan verir, həmçinin müşahidəçi kimi qalmayaraq bayaqdan zaman elementindən istifadə etdiyi kimi yenidən ona müraciət edərək bu günə qayıdır və göstərilən gözəlliyə öldürücü zərbəni, yeni binaların heç bir memarlıq əhəmiyyəti daşımadığını qabardır. Burada rejissorun vətəndaş kimi sənətə, memarlıq nümunələrinə və ruhunu duyaraq filmə gətirdiyi Bakıya olan münasibətini ortaya qoymaqla tamaşaçıda gözəlliklə dağıntı arasında seçim etmək üçün düşünmək imkanı yaradır. Bu filmdə biz təkcə memarlıq tariximizin təbliği, Bakının yaxın tarixinin araşdırılmasının deyil, sakin və onun şəhəri davranışının biçimlənməsi üçün atılmış addımı görürük. Bu fikir ideya yükünün əsasında duraraq özünün bədii həllini tapmış şəkildə biruzə verir.

         Gənc rejissor Səyavuş Hüseynlinin yaradıcı dəsti xəttində, peşəkar üslubunda və poetikasında yer alan yenilikçi axtarılar, mükəmməl forma-ideya vəhdətinin audiovizual dildə təqdimatı, görüntü plastikasının mövzunun tempinə görə həlli, mizankadr əlvanlığı, estetik platofrma və vətəndaşlıq mövqeyi «Əsirlər», «Təhlükəli nikah», «Təriqət toru», «Qırmızılar», «Qara daşların əfsanəsi», «Pulun o biri üzü» və başqa filmlərdə qoruyub saxlaşmış, özünün yaradıcı kamilliyinə çatmışdır.

         Məhz bu cür istedadlı rejissorların mükəmməl yaradıcı cəhətdən kamil, ideya-məzmun cəhətdən dolğun və əhəmiyyətli ekran nümunələri çağdaş teleməkanımızda mədəni maarifçilik işinin düzgün məqsədyönlü tərzdə qurulması, effektiv alınması və tamaşaçı marağına xidmət edəcək şəkidə təzahür olunması ilə təsir gücü ilə imkan verir. Bu günün tamaşaçısına məhz yaradıcı cəhətdən ustalıqla hazırlanmış ekran nümunəsi ilə təsir etmək, onun maariflənməsinə kömək etmək olar.

Ədəbiyyat siyahısı

1. A.Dadaşov. KİV-də reklam və marketinq problemləri. Bakı 2001
2. A.Aslanov. İncəsənət və tərbiyə. Bakı. 1967.
3. В.Егоров. Телевидиние между прошлым и будущим. Москва, 1999.
4. В.М. Карелина. На экране и за экраном. Москва, 1982
5. В.Саппак. Телевидиние и мы. Москва, 1988.
6. Э.Багиров. «ТВ 70-их. Некоторые особеннности развития» ТВ. Вчера, сегодня, завтра. Москва, 1984
7. С.Фрейлих. Теория кино: от Ейзенштейна до Тарковского. Москва. 2002

@Elçin Əlibəyli
AMEA Memarlıq və İncəsənət
İnstitutunun aspirantı